„Zaczął mi awantury robić no oto, że po prostu za długo pracuję, ja powinnam popracować na przykład tam cztery, pięć godzin ...”, „Praca nie jest dla mnie tylko dla niego i że nie będę pracować, bo jego żona nie będzie pracowała ...”, To znaczy zabronił mi jeździć. On powiedział, że moje miejsce jest w domu ...”, „Posunął się nawet do tego stopnia, że wybrał się do mojego zakładu pracy, do dyrektora, aby mnie dyrektor z pracy wyrzucił ...”, „Cały czas miał pretensje, że za dużo pieniędzy zarabiam ...” – tak o wpływie przemocy na swoje życie zawodowe mówią kobiety, które nierzadko przez całe dorosłe życie doświadczały przemocy ze strony swoich mężów lub partnerów.

Fundacja Centrum Praw Kobiet, w ramach projektu Praca i Godne Życie dla Kobiet Ofiar Przemocy, przeanalizowała wpływ przemocy na sytuację zawodową kobiet. Przeprowadzono badania jakościowe, na które złożyło się 36 swobodnych wywiadów i badania focusowe, w których wzięły udział kobiety doświadczające przemocy. W szczególności skupiono się na zidentyfikowaniu specyficznych barier, na jakie napotykają na rynku pracy kobiety ofiary przemocy oraz na określeniu warunków, które ułatwiłyby godzenie życia rodzinnego i pracy zawodowej kobietom doświadczającym przemocy.

Przemoc domowa a praca zawodowa w życiu codziennym kobiet

Akty przemocy ze strony męża lub partnera sprawiają, że kobiety w swojej codziennej pracy zawodowej muszą przezwyciężać dodatkowe bariery. Przeszkody te zazwyczaj niezwykle utrudniają wykonywanie zawodowych obowiązków, a niejednokrotnie zmuszają kobiety do zrezygnowania z aktywności zawodowej.

Stres
„Lęk przed oprawcą paraliżuje, powoduje że człowiek nie jest w stanie normalnie funkcjonować. To zaczyna się od problemów z koncentracją, do wstrętu do wszystkiego, do życia ...”

Kobietom doświadczającym przemocy bardzo trudno jest skupić się na pracy. Ich myśli zaprzątnięte są w dużym stopniu sytuacją rodzinną. Obawiają się tego co zastaną w domu po powrocie z pracy, czy mąż znów będzie pijany i agresywny, czy nie zabarykaduje drzwi do mieszkania.
Stres dodatkowo potęgowany jest przez wstyd, jakiego doświadczają kobiety ofiary przemocy oraz przez konieczność ukrywania śladów przemocy. Kobiety bardzo obawiają się, że ktoś ze współpracowników zauważy siniaki czy zaczerwienienia na ciele.
Kolejnym stresogennym elementem jest możliwość pojawienia się sprawcy przemocy w miejscu pracy kobiety. Mężczyźni stosujący przemoc często korzystają z tej formy kontroli, by sprawdzić np. czy żona nie zdradza ich w miejscu pracy. Nierzadko robią publicznie awantury, ośmieszają swoje partnerki, nie bacząc na obecność współpracowników.
Wszystkie te czynniki odbijają się na kondycji psycho – fizycznej. Kobiety biorące udział w badaniu skarżyły się na ciągłe zdenerwowanie i rozdrażnienie, co nie pozostawało bez wpływu na ich koncentrację i komunikację z innymi pracownikami.

Niskie poczucie własnej wartości
„To już taka bariera psychiczna była, że może np. przy podejmowaniu jakiejś pracy, to nie ma sensu, że może rzeczywiście człowiek się do niczego nie nadaje ...”

Bardzo często kobiety padają ofiarami przemocy psychicznej, objawiającej się np. wmawianiem im, że do niczego się nie nadają, że nie potrafią nic zrobić, i że z niczym sobie nie dadzą rady. Kobiety z czasem zaczynają w to wierzyć, co stanowi poważną barierę zarówno w wykonywaniu obowiązków zawodowych, jak i przy poszukiwaniu pracy.

Gorsze wypełnianie obowiązków zawodowych
„Niewyspana, zestresowana w pracy, w której aby być kreatywną, aby mieć pomysły trzeba być wyspaną i się nie stresować. To są absolutne podstawy – wyspać się. A ja nie miałam snu, bo budził mnie w nocy ...”

Większość kobiet ofiar przemocy przyznaje, że ich sytuacja rodzinna sprawiała, iż były w pracy mniej wydajne i efektywne.
Kobiety zajmujące kierownicze stanowiska, od których zależało podejmowanie strategicznych decyzji nie mogły się skupić na swoich obowiązkach, w wyniku czego nierzadko decydowały się na błędne rozwiązania. Odbijało się to na kondycji finansowej firm, a z czasem także na pozycji zawodowej kobiety.

Również ofiary przemocy wykonujące prace o charakterze produkcyjnym czy usługowym mniej efektywnie wywiązywały się ze swoich obowiązków. Duże problemy z koncentracją sprawiały, że częściej się myliły, zdecydowanie więcej czasu, niż w normalnych okolicznościach, zajmowało im wykonanie konkretnego zadania.

Ingerencje sprawców przemocy w miejscu pracy
„Przyjechał wtedy na taką długą rozmowę z kierowniczką, dopiero taki wytrzeźwiały opowiadał niestworzone rzeczy na mnie. Koleżanki podsłuchiwały pod drzwiami i śmiały się z tego co mówił, że po mnie robaki chodzą, że jest syf w mieszkaniu ...”

Mężczyźni sprawcy przemocy bardzo często nachodzą swoje ofiary w miejscu pracy. Robią to z różnych powodów: zabrakło im pieniędzy na alkohol, a zdają sobie sprawę, że żona w pracy nie będzie chciała narażać się na awanturę, więc bez większych oporów da pieniądze, kontrolują czy partnerka nie ma romansu z którymś ze współpracowników. Nierzadko chcą również takimi wizytami zaszkodzić żonie. Doskonale wiedzą, że pojawiając się w zakładzie pracy pod wpływem alkoholu, wszczynając kłótnie wpływają negatywnie na opinię kobiety wśród pracodawców i pozostałych pracowników. Nierzadko doprowadzają swoim zachowaniem do tego, że kobieta zostaje zwolniona lub sama rezygnuje, ponieważ zbyt mocno wstydzi się pojawić się po takich incydentach w miejscu pracy.

Z kolei kobiety prowadzące własną działalność gospodarczą przyznają, że partnerzy często dewastowali lokale, w których mieściła się firma, ubliżali klientom, w wyniku czego powstawały ogromne straty finansowe.

Pogorszenie stanu zdrowia
„Mój mąż zawsze kochał w główkę bić bo mówił, że nie ma znaku na główce, no ale zrobił się znak w główce ...”

Doświadczana przez kobiety przemoc odbija się na ich stanie zdrowia, do tego stopnia, że u niektórych z nich pojawiają się poważne zaburzenia psychiczne i somatyczne. Wiele z ofiar przemocy cierpi na depresję, bezsenność, nadciśnienie czy doznaje udaru lub wylewu krwi do mózgu. Z powodu fatalnego stanu zdrowia często młode kobiety zmuszone są do przejścia na rentę. Nie mogą kontynuować pracy zarobkowej, co tym samym odbiera im możliwość osiągnięcia niezależności ekonomicznej.

Nieobecności w pracy
„Jak miałam oko podbite, czy tam siniaki na twarzy to dzwoniłam do pracy i prosiłam o dni wolne, bo ja nie byłam w stanie nawet wyjść na ulicę ...”

Kobiety doświadczające przemocy, zdecydowanie częściej, niż pozostałe zmuszone są do korzystania ze zwolnień lekarskich i urlopów. Dzieje się tak przede wszystkim z powodu śladów powstałych w wyniku aktów przemocy. Kobiety wstydząc się swojego wyglądu, a także obawiając się reakcji współpracowników decydują się na zwolnienie lekarskie lub proszą przełożonych o kilka dniu urlopu, do chwili, aż nie znikną siniaki. Częste nieobecności wpływają negatywnie na wizerunek pracownic, z czasem zaczynają być postrzegana jako niesolidne, a w przypadku redukcji etatów jako pierwsze są zwalnianie.

Z kolei kobiety prowadzące własne firmy niejednokrotnie muszą zawieszać ich działalność. Sytuacje takie wpływają na sytuację finansową kobiet, ponieważ przez znaczną część roku nie uzyskują one dochodu. W dłuższej perspektywie tracą stałych klientów, a firma zaczyna być traktowana jako nieprofesjonalna.

Utrata pracy
„Żegnamy, bo my takich pracownic nie potrzebujemy, tu się pracuje a nie załatwia prywatne sprawy ...”

Częste spóźnienia i nieobecności w pracy, mniej efektywne wypełnianie obowiązków oraz wizyty sprawców przemocy i awanturowanie się w miejscu pracy kobiety, niejednokrotnie prowadzi do pozbawienia kobiety możliwości awansu czy premii. Nierzadko kobiety takie zostają również zdegradowane lub zwolnione.

Kobiety biorące udział w badaniu przyznały także, że zdarzało im się samym rezygnować z pracy. Obawiały się po raz kolejny prosić o urlop lub było im wstyd pojawić się w pracy, po tym jak partner dopuścił się przemocy na oczach współpracowników.

Niemożność podjęcia pracy
"Nigdy nie pracowałam, z tego względu, że mój partner twierdził, że miejsce kobiety jest w domu ...”

Osobny problem stanowi fakt, że wiele kobiet ma zakaz podjęcia jakiejkolwiek pracy zawodowej. Mężczyźni często powołując się na tradycyjny model rodziny nie pozwalają kobietom pracować, twierdząc, że ich podstawowym zadaniem jest zajmowanie się domem i wychowywanie dzieci. 

Ponadto mężczyźni stosujący przemoc nierzadko są chorobliwie zazdrośni, i perspektywa regularnego wychodzenia kobiety z domu oraz spędzania przez nią znacznej części dnia wśród innych ludzi, jest dla nich nie do przyjęcia.

W efekcie brak niezależności finansowej kobiet daje mężczyznom sprawcom przemocy całkowita kontrolę nad ich życiem.

Podsumowując, kobietom ofiarom przemocy zdecydowanie trudniej jest utrzymać się na rynku pracy niż pozostałym. Akty przemocy skutkują stresem, niższym poczuciem własnej wartości, gorszą kondycją psycho – fizyczną, czy częstymi nieobecnościami w pracy, co nierzadko prowadzi do zwolnienia kobiety z pracy lub do rezygnacji z niej. W niezwykle trudnej sytuacji znajdują się kobiety, które nie mogą podjąć jakiejkolwiek pracy, ponieważ nie wyraża na to zgody mąż lub partner. 

Przemoc domowa a praca zawodowa w historii życia kobiet

Przemoc domowa dosięga kobiety z różnych środowisk społecznych. Doświadczają jej zarówno kobiety, które mają dobre wykształcenie, wysokie kwalifikacje zawodowe, zajmują odpowiedzialne stanowiska, prowadzą własne firmy, jak i te które zakwalifikowalibyśmy do średnich grup społecznych, a także kobiety lokujące się w dolnych kategoriach struktury społecznej – bez zawodu, kwalifikacji i pracy. Właśnie wykształcenie, staż pracy, cechy osobowościowe, czy forma uzyskanej pomocy mają decydujący wpływ na to, jak wygląda życie zawodowe kobiet mimo doznawanej przemocy.

Wykształcenie i doświadczenie zawodowe
„Oczywiście chciałabym utworzyć swoją firmę, w tym zawodzie się po prostu dobrze spełniałam, tak mi się wydaje i chciałabym dalej zacząć funkcjonować ...”

Kobiety posiadające wyższe wykształcenie, mimo doznawanej przemocy, dobrze sobie radzą na ryku pracy. Często zajmują kierownicze stanowiska lub prowadzą własne firmy. Paradoksalnie kobiety te, jakby na przekór opinii partnerów stosujących przemoc, przeznaczają dużo czasu na dokształcanie się czy podejmowanie nowych wyzwań zawodowych. Oczywiście akty przemocy nie pozostają bez wpływu na ich życie zawodowe. Często kobietom trudno jest sprostać obowiązkom wymagającym dużej mobilności, zaangażowania i kreacji. Nierzadko zdarza się, że rezygnują ze świetnie zapowiadającej się kariery, by ratować małżeństwo, by nie drażnić partnera własnym sukcesem zawodowym.

W efekcie jednak kobietom posiadającym wykształcenie łatwiej jest podjąć decyzję o rozstaniu ze stosującym przemoc partnerem. Wierzą we własne możliwości, a świadomość tego, że są w stanie same się utrzymać sprawia, że podejmują bardziej zdecydowane decyzje, mające na celu rozwiązanie niekorzystnej sytuacji rodzinnej.

„Nigdy nie miałam problemów, tak wie pani, żeby dłużej szukać. Na pewno, że pójdę na jedną szwalnię, pracodawcy się nie spodoba, pójdę gdzie indziej szukać ...”

Dobrze, mimo aktów przemocy, radzą sobie na rynku pracy także kobiety, które nie posiadają wysokiego wykształcenia, ale mają długoletni staż pracy w jednym zakładzie pracy, a przemoc w związku zaczęła się w późniejszym okresie jego trwania. Kobiety te zdają sobie sprawę, że ich umiejętności są bardzo doceniane przez pracodawców, a tym samym charakteryzują się większą pewnością siebie.

Z chwilą podjęcia decyzji o porzuceniu agresywnego partnera są przekonane, że szczególnie w sferze materialnej doskonale poradzą sobie same.

„To ja siedziałam w domu z dziećmi, a on miał być tym, który na wszystko zapracuje ...”

W najgorszej sytuacji znajdują się kobiety, które nie posiadają wykształcenia ani stażu zawodowego. Wykonywane przez te kobiety prace mają zazwyczaj charakter dorywczy, krótkotrwały lub zatrudnienia na czarno. Przyczyna takiego stanu rzeczy leży zarówno po stronie kobiet doświadczających przemocy, charakteryzujących się niską samooceną, jak i w specyfice rynku pracy dla osób niewykwalifikowanych. Pracodawcy nie dbają o pracowników z niskimi kwalifikacjami, ponieważ są w stanie łatwo ich zastąpić, wykorzystują więc ich położenie, nie podpisują stałych umów o pracę, z dużą łatwością ich zwalniają.
Taki stan rzeczy prowadzi do całkowitego finansowego uzależnienia się ofiary od sprawcy, więc kobietom takim bardzo trudno jest podjąć decyzję o rozstaniu.

Cechy osobowościowe
„Jestem tą, która zawsze sobie w życiu poradzi ...”

W przypadku niektórych kobiet, ani związek z przemocą, ani macierzyństwo nie są w stanie zakłócić marzeń kobiety o byciu jednostką aktywną zawodowo i osiąganiu na tym polu sukcesów. Często jest tak, że właśnie wyobrażenia o sobie jako osobie aktywnej zawodowo sprawiają, że kobieta przed wyjściem za mąż kończy studia, rozpoczyna pracę zawodową, a doświadczana później w związku małżeńskim przemoc ma już miejsce, kiedy kobieta dość dobrze radzi sobie w życiu zawodowym.

„Na pewno chciałabym coś robić, zarobić jakieś pieniądze, ale na wiele nie liczę ...”

Część z badanych kobiet przyznała, że nie dbała o pozyskanie wykształcenia przygotowującego do wejścia na rynek pracy i poprzestały na ukończeniu szkoły podstawowej lub zrezygnowały ze szkół wyższego szczebla z chwilą wyjścia za mąż lub urodzenia dziecka. Brak wykształcenia i stażu zawodowego oraz pojawiająca się w domu przemoc w zasadzie całkowicie wyeliminowały te kobiety z rynku pracy.

Pomoc
„Zaczynam jakoś trzeźwo myśleć i nabierać pewności siebie, co ja bym chciała, co ja bym chciała robić, gdzie bym chciała być ...”

Większość badanych kobiet przyznaje, że pomoc jaką otrzymały od organizacji antyprzemocowych, pracowników pomocy społecznej czy schronisk dla ofiar przemocy, bardzo je wzmocniła. Już sama możliwość zamieszkania poza domem, odseparowanie od sprawcy przemocy zdecydowanie redukuje poziom stresu. W odbudowaniu poczucia własnej wartości pomagają także liczne terapie. Dzięki procesjonalnej pomocy kobiety doświadczające przemocy stają się odważniejsze, bardziej zdeterminowane w poszukiwaniu pracy, uniezależnieniu się od sprawcy i ułożeniu własnego życia na nowo.  

Podsumowując, na to jak wygląda życie zawodowe kobiet ofiar przemocy ma wpływ wiele czynników. Te, którym udało się, często jeszcze przed wejściem w związek przemocowy, zdobyć wykształcenie lub doświadczenie zawodowe mają większe poczucie własnej wartości, a tym samym lepiej radzą sobie na rynku pracy. Najgorzej funkcjonują kobiety bez kwalifikacji i doświadczenia zawodowego. Całkowite uzależnienie finansowe od partnera sprawcy przemocy niejednokrotnie przekreśla ich szansę na życie wolne od przemocy.

Praca i godne życie dla kobiet ofiar przemocy
Fundacja Centrum Praw Kobiet realizuje ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego, w ramach Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL projekt Praca i Godne Życie dla Kobiet Ofiar Przemocy. Celem projektu jest wypracowanie modelu pomocy, dzięki któremu kobiety ofiary przemocy będą mogły wrócić na rynek pracy, uniezależnić się ekonomicznie i odzyskać wiarę we własne możliwości.

Projekt ten, bazując na informacjach zawartych w raporcie „Przemoc w rodzinie a praca zawodowa kobiet” łączy w sobie działania z zakresu pomocy psychologicznej, prawnej i aktywizacji zawodowej.

Kobiety biorące udział w projekcie, w ramch wsparcia psychologicznego, mają możliwośc uczestniczenia w grupach wsparcia i terapeutycznych. Mogą także brać udział w specjalistycznych zajęciach teatralnych, których podstawowym celem jest poprawienie kompetencji społecznych ofiar przemocy poprzez przełamanie bariery wyobowania i naukę wyrażania własnych emocji.

Pomoc prawna to przede wszystkim indywidualne poradnictwo prawne, dzięki któremu kobiety mają szansę poznać sowje prawa oraz doprowadzić do rozwiązania problemów występujących w życiu rodzinnym przy pomocy wymiaru sprawiedliwości.

Na aktywizację zawodową skałada się przede wszystkim możliwość skorzystania z porady profesjonalnego doradcy zawodowego oraz podniesienia kwalifikacji zawodowych poprzez uczesnictwo w kursach komuterowych lub z zakresu prowadzenia własnej działalności gospodarczej. Dodatkowo kobiety mogą liczyć na pomoc przy poszukiwaniu zatrudnienia.

W ostatnim etapie projektu, wypracowany model pomocy kobietom ofiarom przemocy w powrocie do życia zawodowego, będzie prezentowany przedstawicielom m. in. organizacji zajmujących się przeciwdziałaniem przemocy w rodzinie, Ośrodków Pomocy Społecznej oraz pracodawcom. Istotne jest bowiem to, by model ten przetrwał i był realizowany również po skończeniu projektu.

Wersja do druku